Wirus ospy śliwy (Szarka)

Wirus ospy śliwy (szarki) jest najgroźniejszym i najbardziej rozpowszechnionym wirusem drzew pestkowych w Europie. Szarka śliwy, choroba wywoływana przez ten wirus, jest przyczyną znacznych strat gospodarczych. Straty te wynikają nie tylko ze zmniejszenia plonów, wielkości i jakości owoców, ale także z pogorszenia kondycji i przedwczesnego zamierania zarażonych drzew. Pierwsze objawy uszkodzenia owoców pestkowych przez szarkę zaobserwowano już po I wojnie światowej, nie tylko na Bałkanach (Bułgaria, Macedonia, Bośnia i Hercegowina), ale także na naszym terytorium. Samą chorobę, jej przenoszenie za pomocą zrazów oraz wirusowe pochodzenie opisał po raz pierwszy w 1933 roku prof. Atanasov w Bułgarii. W Czechach wirus szarki występuje na terenie całego kraju i atakuje wszystkie gatunki drzew pestkowych z wyjątkiem czereśni i wiśni, najczęściej jednak śliwy i ałycze.

Biologia
Wirus ospy śliwy (Plum pox virus, PPV) jest przedstawicielem rodzaju Potyvirus z rodziny Potyviridae. PPV jest bardzo zmienny i do tej pory opisano 7 szczepów wirusa różniących się właściwościami biologicznymi, serologicznymi i molekularnymi. W Czechach występują tylko 3 szczepy PPV (PPV-D, PPV-M i PPV-Rec), z których najbardziej rozpowszechniony jest PPV-D. Wspomniane trzy szczepy nie atakują czereśni i wiśni, dlatego w naszym kraju PPV na tych drzewach nie występuje. Na świecie najbardziej rozpowszechniony jest szczep PPV-D (Dideron), który atakuje większość gatunków z rodzaju Prunus, rzadziej jednak brzoskwinie. Kolejnym jest PPV-M (Marcus), który częściej atakuje brzoskwinie, rzadziej śliwy, oraz szczep PPV-Rec (Recombinant), będący rekombinantem szczepów PPV-D i PPV-M, który ze względu na swoje właściwości serologiczne był w przeszłości uważany za PPV-M. PPV-Rec występuje najczęściej w Europie Środkowej i Wschodniej, atakując głównie śliwy, rzadziej morele, a brzoskwinie niemal wcale. Inne szczepy to PPV-C (Cherry) wykryty na czereśniach i wiśniach, PPV-W (Winona) na śliwach, PPV-T (Turkey) w Turcji oraz PPV-EA (El Amar) w Egipcie.

Przenoszenie i rozprzestrzenianie
Wirus szarki, jak wszystkie wirusy roślinne, przenosi się wegetatywnie, co umożliwia jego rozprzestrzenianie za pomocą materiału rozmnożeniowego na duże odległości. Naturalne przenoszenie następuje poprzez żerowanie mszyc wielu gatunków, z których najważniejsze to mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), mszyca chmielowa (Phorodon humuli) i mszyca śliwowo-kocankowa (Brachycaudus helichrysi). Mszyce rozprzestrzeniają wirusa za pomocą aparatu gębowego kłująco-ssącego w sposób niepersistentny, co oznacza, że mszyca jest w stanie pobrać wirusa już podczas krótkiego żerowania próbnego i natychmiast przenieść go na nową roślinę. W początkowej fazie infekcji wirus znajduje się tylko w jednej lub kilku gałęziach, jednak z biegiem lat rozprzestrzenia się na całe drzewo. U odmian tolerancyjnych wirus namnaża się i rozprzestrzenia tak samo jak u odmian wrażliwych. U odmian odpornych wirus występuje tylko w niskim stężeniu, a u odmian, których odporność wynika z reakcji nadwrażliwości (hypersensytywności), po porażeniu nie dochodzi do rozprzestrzeniania się wirusa, lecz do obumarcia zainfekowanej części tkanki. Szybkość i intensywność rozprzestrzeniania się infekcji PPV w sadach zależy od odległości źródeł zakażenia. Usuwanie źródeł infekcji z otoczenia i z własnych nasadzeń w pierwszych latach (młode rośliny są najbardziej podatne) może znacznie spowolnić rozprzestrzenianie, ale nie całkowicie mu zapobiec. Nasadzenia odmian wrażliwych starsze niż dziesięć lat są zazwyczaj całkowicie zarażone.

Występowanie
Wirus ospy śliwy jest najbardziej rozpowszechniony w Europie Wschodniej i Środkowej, stosunkowo szybko rozprzestrzenia się również w Europie Południowej. Występowanie w krajach Europy Zachodniej i Północnej ma charakter lokalny. Poza Europą PPV stwierdzono także w niektórych krajach Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz Afryki Północnej. Dzięki rygorystycznym środkom fitosanitarnym nie występuje w Nowej Zelandii i Australii.

Rośliny żywicielskie
Roślinami żywicielskimi są wszystkie gatunki drzew pestkowych, z których najważniejsze to śliwy, morele, brzoskwinie, śliwy japońskie i ałycze, rzadziej czereśnie, wiśnie i migdałowce. Mniej istotne gospodarczo są infekcje ozdobnych i dzikich gatunków śliw, które jednak mogą stanowić źródło zakażenia dla gatunków owocowych.

Objawy
Objawy wirusa szarki występują zazwyczaj na wszystkich częściach rośliny, tj. na kwiatach, owocach i korze, najczęściej jednak na liściach. Sporadycznie u niektórych odmian widoczne objawy mogą pojawić się tylko na owocach, a nie na liściach. Przebieg objawów jest zmienny w zależności od gatunku i kultywaru żywiciela. Odmiany o wysokim stopniu odporności zazwyczaj nie wykazują objawów, odmiany tolerancyjne zwykle nie mają objawów na owocach. Gatunki dziko rosnące (np. tarnina) i ozdobne są zazwyczaj bezobjawowe, choć nie zawsze – np. na wisni omszonej występuje wyraźna deformacja owoców i liści. Najbardziej typowym objawem są jasne, chlorotyczne pierścienie widoczne na liściach śliw i moreli oraz barwne pierścienie na owocach moreli, brzoskwiń, nektaryn i śliw japońskich. Najbardziej znana jest deformacja owoców śliw, od której pochodzi nazwa choroby (szarka – po bułgarsku ospa). Plamy i pierścienie na liściach są zazwyczaj rozmyte i mogą zanikać przy wyższych temperaturach. U wrażliwych odmian śliw mogą zmieniać kolor na żółty do czerwonobrązowego i stopniowo nekrotyzować. U moreli i brzoskwiń plamy znajdują się zazwyczaj wokół nerwów liściowych. Może wystąpić przedwczesne dojrzewanie i masowe opadanie owoców. U wrażliwych odmian mogą pojawić się również nekrozy kory i stopniowe zamieranie gałęzi, a ostatecznie całego drzewa. Podobne objawy do PPV mogą u śliw, moreli i brzoskwiń wywoływać także inne wirusy, np. wirus chlorotycznej plamistości liści jabłoni czy wirus nekratycznej pierścieniowej plamistości drzew pestkowych.