Morele, podobnie jak brzoskwinie, pochodzą z Chin. Są to drzewa krótkowieczne (żyją około 20-25 lat), a o powodzeniu ich uprawy decyduje kilka kluczowych czynników.
Sadzenie i podłoże:
Morele preferują gleby raczej suche, o odczynie obojętnym (pH około 7), typu lekkiego. Ciężka gleba nadmiernie obciąża ich korzenie. Stanowisko powinno być odpowiednio ciepłe, jasne i słoneczne. Dla tego gatunku owocowego najkorzystniejsza jest uprawa na wysokościach około 350 m n.p.m., przy średniej rocznej temperaturze około 8,5°C. Można je uprawiać również w wyższych położeniach (400-450 m n.p.m.) ze średnią roczną temperaturą 7°C, ale konieczny jest wtedy wybór odpowiedniej odmiany i podkładki oraz najlepiej wystawy południowo-zachodniej lub zachodniej, gdzie wahania temperatur są najmniejsze. W każdym przypadku należy unikać stanowisk wietrznych i zastoisk mrozowych. Morele uprawia się najczęściej w dwóch formach: jako drzewka ćwierćpienne z wolno rosnącą koroną i przewodnikiem (zalecana rozstawa 6x4-5 m) lub jako niskopienne z koroną kotłową (bez przewodnika, zalecana rozstawa 5x3-4 m).
Przed posadzeniem drzewka należy usunąć obumarłe korzenie i namoczyć je w wodzie (dwie godziny powinny wystarczyć, dłuższy czas nie zaszkodzi). Przy sadzeniu wiosennym wykonujemy podstawowe cięcie (patrz akapit Cięcie), przy sadzeniu jesiennym cięcie pozostawiamy do wiosny. Większość młodych drzewek potrzebuje w pierwszych latach życia odpowiedniej podpory (niektóre przez całe życie). Przygotowujemy więc palik, który wbijamy do już wykopanego dołu. Następnie pionowo wkładamy roślinę i zasypujemy ziemią. Aby ziemia dobrze dostała się pod korzenie, drzewko unosimy i lekko nim potrząsamy. Następnie dosypujemy resztę ziemi, udeptujemy i na koniec przywiązujemy drzewko do palika. Nie zapominamy o dokładnym podlaniu (około 15 litrów wody). Po wsiąknięciu wody możemy miejsce sadzenia wyściółkować korą lub liśćmi.
Nawożenie:
Podobnie jak u innych gatunków owocowych, u moreli staramy się uzupełniać podstawowe składniki, takie jak azot, fosfor i potas (nawozy wieloskładnikowe), wczesną wiosną i jesienią. Azot uzupełniamy w większym stopniu dopiero wiosną (zimą łatwo ulega wypłukaniu z gleby), po kwitnieniu i po opadzie zawiązków – przyczyni się to do lepszego wzrostu i stanu zdrowotnego drzewa. Najwyższą jakość nawożenia zapewni jednak dobrze rozłożony kompost lub obornik.
Podlewanie:
Dbamy o to, aby drzewo nie było zalane. Większą uwagę podlewaniu poświęcamy w okresie sadzenia wiosennego oraz podczas bardzo suchych letnich miesięcy.
Cięcie: jak wspomniano, morele uprawia się najczęściej w dwóch podstawowych formach: jako drzewko ćwierćpienne z wolno rosnącą koroną i przewodnikiem lub jako niskopienne bez przewodnika z tzw. koroną kotłową (otwartą).
Wolno rosnąca korona: korona jest zakładana na wysokości 0,9-1,1 m (w przypadku drzewka ćwierćpiennego) lub na wysokości 0,4-0,6 m w przypadku formy niskopiennej. Celem jest wyprowadzenie korony z głównymi konarami w optymalnej odległości 0,2-0,3 m nieregularnie nad sobą, tak aby konary główne nie wyrastały z tego samego poziomu.
Cięcie w drugim roku: wiosną usuwamy przede wszystkim pędy konkurujące z przewodnikiem, pędy rosnące do wewnątrz korony oraz pędy o bardzo ostrym kącie odejścia. Główne gałęzie skracamy o 1/2-2/3 według tej samej zasady co przy cięciu po posadzeniu. Pędów krótszych niż 25 cm nie trzeba skracać wcale.
Cięcie w trzecim i czwartym roku: jeśli to możliwe, wykonuje się przeniesienie wzrostu głównych gałęzi na pęd otwierający bardziej koronę. Z wnętrza korony usuwamy pędy zagęszczające. W czwartym roku kontynuujemy w ten sam sposób.
Cięcie w kolejnych latach: celem jest dostateczne prześwietlanie korony i regulowanie przyrostów. Gdy intensywność wzrostu na obwodzie spadnie do 0,2-0,3 m, konieczne jest wykonanie cięcia odmładzającego do drewna dwu- lub trzyletniego.
Korona kotłowa: czyli korona bez pędu przewodniego, z 4-5 głównymi konarami. Celem jest wyprowadzenie dostatecznie otwartej korony, tak aby poszczególne konary szkieletowe miały pod dostatkiem światła.
Cięcie przed/po posadzeniu: natychmiast po posadzeniu (wiosną, nawet jeśli sadzenie odbyło się jesienią) usuwamy przewodnik, najlepiej poprzez przycięcie nad najwyższym pędem bocznym o szerokim kącie odejścia. Pozostawiamy 4-5 głównych pędów, które nie powinny wyrastać z jednego miejsca na pniu (naprzeciw siebie, w parach itp.). Pędy te skracamy o 2/3 nad pąkiem zewnętrznym (do 3-4 pąków).
Cięcie w drugim do czwartego roku: skracamy wydłużające się pędy głównych gałęzi o 1/3-2/3. Długość poszczególnych gałęzi wyrastających spiralnie powinna być zharmonizowana. Usuwamy także pędy rosnące do wewnątrz i krzyżujące się z głównymi konarami.
Cięcie w kolejnych latach: skupiamy się przede wszystkim na prześwietlaniu wewnętrznych partii korony i usuwaniu zagęszczających gałęzi.
Podkładki:
St. Julien A - słabo rosnąca podkładka, korzeni się płytko, odpowiednia do cieplejszych rejonów z dostatkiem wilgoci; stosowana na cięższe, wilgotne gleby, nie znosi suszy.
myrobalan - odpowiedni na cięższe i suchsze gleby. Silny wzrost.
siewka moreli - podstawowa podkładka. Silny wzrost. Odpowiednia do gleb dobrej jakości, a także piaszczystych.
renkloda zielona - odpowiednia na gleby średnio ciężkie i ciężkie, dobra dla form ćwierćpiennych i niskopiennych.
myro 29C - podkładka rozmnażana wegetatywnie, średnio silnie rosnąca (o ok. 25% słabiej niż myrobalan), odpowiednia również na cięższe gleby. Dobra do uprawy niższych form drzewek.
Ochrona roślin na zimę:
Morele zaczynają wegetację bardzo wcześnie, już w lutym, przez co są narażone na przemarzanie. Najlepszym sposobem, aby temu częściowo zapobiec, jest odizolowanie pnia od zimowych promieni słonecznych. Można to zrobić owijając dolną część pnia (do ok. 1 m) białą włókniną lub osłaniając go deską czy tekturą.
Choroby i szkodniki:
Niebezpieczną chorobą wirusową jest szarka. Na liściach moreli objawia się ona brązowieniem oraz żółto-zielonymi plamami. Na owocach tworzy jasne wzory i pierścienie, podobnie jak na pestkach. Głównymi wektorami są mszyce, dlatego skuteczną ochroną jest ich zwalczanie. W czerwcu liście mogą brązowieć, zwijać się i opadać – jest to tzw. brunatna plamistość liści. Najlepszą ochroną jest oprysk po kwitnieniu. Delikatne pajęczynki na spodzie liści to sprawka przędziorków, które zwalczamy odpowiednimi akarycydami. Jedną z najczęstszych przyczyn zamierania moreli jest monilioza – choroba grzybowa powodująca gnicie owoców, więdnięcie liści na pędach oraz usychanie kwiatów (wyglądających jak po przymrozku). Konieczne jest usuwanie porażonych pędów i owoców oraz ochrona chemiczna.
Autor: kolektyw Ekstra Rosliny, część ilustracji: Řez ovocných dřevin, Grada 2011